texto de Casimiro Torreiro

Texto C.Torreiro

VELLOS CONTEDORES DE SOÑOS

                                                                 A meu pai, que viviu os seus anos últimos sobre o lugar no que se alzou o derradeiro cine de Pontedeume, e que xa non vai poder ler estas liñas.

   Hai tempo abondo que Jean-Luc Godard, co seu habitual gusto pola provocación e polo paradoxo, veu dicir que no futuro (no noso hoxe, sen ir máis lonxe) seguiría habendo películas, mais que o cine como fora coñecido durante boa parte da súa historia xa tería morto. Referíase o director franco-suízo ao feito de que, indubidabelmente, o home ha seguir precisando de contar, e contarse, historias en formatos audiovisuais de todo tipo, pero que o grande espectáculo de masas do século XX, coas súas institucións e as súas liturxias –a consulta afanosa das carteleiras dos xornais, o mercar unha entrada, a comuñón devecente dos murmurios que preceden o escurecemento das salas, e estas mesmas como grandes catedrais laicas do século–, estaba en vías de desaparición. E hai que convir, aínda que doia, en que no lle faltaba razón.

    Resulta polo menos curioso que unha forma de espectáculo tan fondamente arraigada coa sociedade de masas e co proceso de urbanización galopante vivido no último século e medio (até o punto de resultar sinxelamente impensábel na sociedade rural anterior) comezase a rematar, lémbrao Gian Piero Brunetta nun libro simplemente imprescindíbel para entender a socioloxía do espectador cinematográfico, cando comezaron a desaparecer os vagalumes, esa obsesión de Pier Paolo Pasolini: “Nos primeiros anos sesenta, a causa da contaminación do ar, e sobre todo no campo, pola contaminación da auga, comezaron a desaparecer os vagalumes. O fenómeno foi fulminante e fulgurante. Despois dalgúns anos, os vagalumes xa non estaban”.[1] Recorda Brunetta que foi tamén daquela cando comezaron a desaparecer as salas tradicionais e con elas algo que tamén fulguraba na escuridade das cidades e vilas, e mesmo dalgunha aldea remota: os carteis luminosos deses rimbombantes receptáculos dos soños, de nomes ás veces tan eufónicos e invencibelmente exóticos (Splendid, Excelsior, Broadway, Roxy, Savoy, Lumière, Lux, París…) que até un ditador de curta estatura e luces aínda máis escasas impuxo, no caso español, que se castelanizasen con outros non menos castizos, e algún incluso extraordinario: Cid Campeador, Español, Colón…. Ou dito rapidamente: empezaban a morrer, co desenvolvemento acelerado da industrialización e do confort na sociedade, as salas de cine, e con iso comezaba una mutación case que antropolóxica nos costumes de millóns de seres humanos, do socializado ao individual, do compartido case ritualmente cunha multitude anónima ao vivido na máis estrita intimidade.

   O cine comezou pobre, adoitamos esquecernos moito disto. Pobre de solemnidade, ademais: antros nos que pululaba o mal ambiente, espectáculos perigosos (non existía, cara a finais do XIX, a película de seguridade, co cal o celuloide se quentaba e frecuentemente ardía, provocando incendios e mortes), fume, ruído e sucidade. Espectáculo de orixe popular, iso que tanto gustaban de reclamar os surrealistas; espectáculo para clases subalternas (non foi acaso a bonne, a criada da casa, quen levou por vez primeira ao cine o neno Georges Sadoul, o primeiro grande historiador do medio, e non os seus pais, grandes burgueses que só gozaban do espectáculo teatral e da música clásica a soar en directo?) caracterizado, ademais, pola inestabilidade. Os locais fixos non existían, senón que a proxección de películas (non menos inestábeis no seu primitivismo tecnolóxico) eran labor de quincalleiros e doutros seres ambulantes. Sesións transhumantes que, nalgúns raros casos, adquirían un carácter extraordinario e recoñecido, como os británicos Animated Picture Show ou o Bioscop Show, ou o francés Théâtre Vignard. Só cando as películas comezaron a ser un pouco máis longas, a artellar unha linguaxe menos ruda, ou máis complexa, se se quere; a contar historias máis emocionantes e exaltadoras, foi cando comezaron, primeiro en Europa e soamente despois en EE.UU., as salas estábeis, xeralmente en locais de music-hall ou de variedades que ofrecían, como complemento, tamén películas. E un pouco máis tarde, cara a mediados dos ´10, xa como locais estritamente cinematográficos, o preludio da idade de ouro da exhibición (entre finais desa mesma década, cando a cadea Balaban de Chicago introduciu o insólito adianto da refrixeración nun gran local público; e, no caso español, até que a televisión, entre os ´60 e os ´70, comezou a limar lenta pero persistentemente a platea cinematográfica), cos seus inmensos locais de miles de localidades, como o Radio City Music Hall de Nova York, talvez a meirande colmea humana xamais proxectada e realizada para saborear vicarialmente tantas e tantas vidas de celuloide.

   Naceron así as primeiras salas importantes e para un público que, a só dez ou quince anos do aventureiro e máis ben tremente comezo do portento, empezaba tamén el xa a ser outro: máis podente, máis sofisticado, tamén máis esixente. Houbo que contratar daquela aqueles lambidos porteiros e acomodadores con uniforme, xarreteiras e gorra de prato para que “domesticasen” a golpe de lanterna o público de sempre e, por que non, tamén os acabados de chegar, como houbo que facer máis amplo o acompañamento sonoro das oscilantes imaxes, do piano ou do violín solitarios ao órgano case litúrxico, o trío de cordas e até a orquestra, como a sinfónica que acompañou, por exemplo, a afectada estrea de O nacemento dunha nación, alá nas alturas de 1915. Grandes películas para públicos amplos, grandes actores en películas caras; pero tamén xéneros populares para públicos coñecedores (como a nosa zarzuela cinematográfica dos anos vinte… en películas mudas, tal era o coñecemento que tiña o público das súas letras e acordes!). E unha rede, cada vez máis extensa, de salas en todo tipo de localidades, da máis grande á máis pequena, e en todas as modalidades que os que nacemos nos ´50 aínda chegamos a coñecer. Salas do centro das cidades, con todo o boato e o esplendor das luces das súas marquesiñas, a moqueta suave que silenciaba os pasos, o pano de veludo ás veces exhibindo con fachenda o anagrama da empresa propietaria; pero tamén cines de barrio ou de reestrea, cines de madeiras gastas e forte olor a zotal nos aseos, pero iso si, con sesións dobres ou mesmo triplas; cines de verán e ao ar aire libre, salas parroquiais nas que as películas viñan (in)convenientemente mutiladas polos censores eclesiásticos; cine, cine, cine, sempre a mesma liturxia, sempre as expectativas de universos diferentes, de realidades distantes, de situacións nas que nunca iamos ser protagonistas. Seres incríbeis, mulleres glamourosas das que nos namorabamos apresuradamente e sempre con carácter provisional; homes de valor puro, ou de covarde vileza; ondulantes sombras proxectadas contra unha gran pantalla que era, déixenme ser un pouco relambido, o perfecto espello dos nosos soños. “Houbo anos”, escribiu algunha vez o grande Italo Calvino, “nos cales o cine foi para min o mundo”…  toda unha declaración de principios, si; pero tamén, e sobre todo, unha completa educación sentimental.

    No cine, como nas catedrais do Medievo, cabía case todo: a concupiscencia do bico furtivo ao primeiro amor, adolescente ou non, que tanto indignou os eclesiásticos de toda índole, até o punto de propor, en innumerábeis opúsculos incendiarios, nada menos que… a proxección coa luz acesa! A cita ás cegas ou a reunión clandestina en tempos de represión política. Ou sinxelamente o quentarse nos duros invernos de posguerra (recoñeceuno mesmo Pío Baroja, ocasional crítico nos ´40: as salas de cine tiñan calefacción, o que non tiña a maior parte dos fogares españois, e aínda que só fose por iso xa pagaba a pena pagar a entrada). E tamén, como non, a aprendizaxe para a sedución, o contemplar a afouteza do galán no momento de levar o cigarro á boca, ou de bicar (tan castamente para os nosos estándares actuais!) os beizos da anhelante heroína; a réplica aguda, mordaz ou desarmante da femme fatale de tantas e tantas películas negras. E tamén, claro está, a transgresión. Porque aínda que a historia acabase mal, iso tan frecuente no cine clásico americano, sempre se espreitaba, entre os pregues serpeantes das tramas, todo un fabuloso arsenal de contravencións, de prácticas socialmente penalizadas que os disidentes de todo signo sabían interpretar segundo os seus códigos. De que outro xeito, se non, os homosexuais puideron asomarse ás pantallas, esas mesmas nas que as mulleres afogadas por un patriarcado abafante aprenderon a vivir outras vidas (im)posíbeis…

* * * * * * * * * * * * * *

     Diciamos que as salas de cine comezaron a desaparecer en España, e tamén en Galiza, dende os anos do Tardofranquismo e talvez deberiamos matizar que cando comezaron verdadeiramente a pechar a moreas foi arredor do célebre (e de infausta memoria) mundial de fútbol de España ´82, coa oferta masiva de aparatos de vídeo para gravar os partidos e coa proliferación de pequenos negocios de alugamento e venda de cintas. Foi daquela cando se acabaron os vellos locais periféricos, considerando como tales dende as aldeas aos barrios dos arrabaldes das grandes cidades. Entón, a vella alianza entre o capital inmobiliario e o cinematográfico, que tanto se necesitaron até entón para construír as inmensas salas de pronto periclitadas, rompeu tal como se forxara para dar paso a outro fenómeno, a proliferación das salas de malls, os centros comerciais que tanto, e tan mal, lles temos copiado aos americanos, que furou a estrutura tradicional do negocio, até converter os vellos cines impoñentes en multisalas moitas veces mirradas. Quedaron entón os locais ao arbitrio dos seus propietarios e da satisfacción de novas necesidades, convertidos axiña en todo tipo “doutras cousas”: igrexas evanxelistas, como en case toda América Latina, propiciando toda una avesa reflexión sobre a converxencia entre as formas do espectáculo audiovisual e a cerimonia relixiosa para o consumo de masas; tendas, aparcadoiros de coches (como lembraba esa entrañábel homenaxe ás salas que é Splendid de Ettore Scola); bancos poboados de presenzas estrañas, como se suxire en Los fantasmas del Roxy, esa fermosa canción de Serrat con letra dun cinéfilo de pro como Juan Marsé; ou ás veces, moitas veces, simplemente en locais baleiros sen destino preciso, como mostraba a mellor película de Wim Wenders, No curso do tempo, ou a desesperanzada epopea case muda que é A derradeira sesión de Peter Bogdanovich; locais que aínda amosan, nas súas descompostas entrañas, toda a inútil maquinaria coa que unha vez se lles encheron os ollos de ilusións a varias xeracións de incautos; gloriosos incautos, iso si, e a moita honra.

* * * * * * * * * * * * *

   Nesas ocas estruturas mortas, nas fachadas derrubadas ou reconvertidas noutras e nos interiores empachados de soños rotos e esquecidos internáronse Manuel e Olaia Sendón, coas ferramentas de cadanseu oficio, que tan decote, nas súas mans, se converte en arte. A cámara fotográfica nun caso, a cinematográfica noutro: os milleiros de disparos que Manuel ten feito ao longo e ancho da xeografía galega para deixar testemuño indelébel e, permítanme dicilo, civicamente importante, e dos que o espectador ten agora a ocasión de apreciar só unha pequena, ben que significativa parte. E esa entrañábel homenaxe a un mundo morto que é o espléndido documental poético Os fabulosos irmáns da luz de Olaia dan conta, cada un no seu rexistro propio, dun mundo clausurado. Tanto ten de onde son, de onde foron esas fachadas trasnoitadas, eses espectrais espazos poboados soamente polo po, a humidade e os térmites: de Cartelle a Vigo, da Coruña á Costa da Morte; dese Sardiñeiro de tantos veráns compartidos por pai e a filla á bisbarra eumesa das miñas mellores lembranzas, por citar ao chou só algúns puntos, o certo é que o que ambos documentan é nada menos que a clausura dun cerimonial antropolóxico que foi, case ao longo e ancho de todo un século, a forma por definición do entretemento popular e a maquinaria de construción de imaxinarios máis potente que teña coñecido a modernidade. Pouco queda xa de todo iso neses espazos mortos, pero seguro que haberá moitos espectadores que aínda han soltar unha bágoa cando lembren o que alí viron, o que alí sentiron, o que alí soñaron. E non vai ser só nostalxia. Ha ser tamén o recoñecemento do tempo ido, de épocas talvez de menos benestar, pero tamén de cando eramos máis novos, máis ilusos e a vida se nos amosaba, brillante e prometedora, sobre o terso lenzo branco dunha sala de cine.

 Casimiro Torreiro

Madrid, marzo de 2009

 

 


[1] Pier Paolo Pasolini, en Corriere della Sera, 1 de febreiro de 1975, citado por Gian Piero Brunetta: Buio in sala. Cent´anni di passioni dello spettatore cinematografico, Marsilio, Venecia, 1989, pp. XII-XIII.

One thought on “texto de Casimiro Torreiro

  1. Quiza la desaparicion de las grandes salas de cine se detenga y se transformen en pantallas para el mundo virtual de las computadoras donde la gente pueda compartir su mundo interno. Algo asi como “facebook” pero en pantalla grande. Quiza eso empuje a las iglesias fuera de ese recinto para dejar entrar de vuelta el arte, y esta vez arte de pueblo.

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s